Slapeloosheid vraagt niet om een pil, maar om een plan

Jarenlang was een pilletje de snelste oplossing voor slapeloosheidsklachten en nog steeds schrijft de helft van de huisartsen slaapmedicatie voor. De gedeeltelijk herziene NHG-Standaard Slaapproblemen maakt nu duidelijk: slaapmedicatie hoort slechts bij hoge uitzondering thuis in de behandeling van slapeloosheid. De voorkeur gaat nadrukkelijk uit naar een aanpak, die de oorzaak van het slaapprobleem behandelt.

Slapeloosheid heeft vrijwel altijd een verhaal

Een slaappil kan soms tijdelijk een plaats hebben in een uitzonderlijke, acute situatie. Maar bij langdurige slapeloosheid biedt medicatie meestal geen duurzame oplossing. De nieuwe NHG-richtlijn benadrukt dat slapeloosheid vrijwel altijd een verhaal heeft. Stress, piekeren, een ontregeld slaapritme, lichamelijke klachten of psychische problemen kunnen ervoor zorgen dat slapeloosheid ontstaat én in stand blijft. Daarom adviseert de richtlijn om eerst uitgebreid stil te staan bij de oorzaken.

De behandeling richt zich vervolgens op bewezen effectieve interventies, zoals goede uitleg over slaap, het verbeteren van slaapgewoonten en vooral cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid (CGT-i).

Slaapmedicatie wordt alleen nog overwogen wanneer daar een duidelijke reden voor is en dan uitsluitend voor zeer kortdurend gebruik.

Werken slaappillen eigenlijk wel?

Veel mensen verwachten dat een slaappil ervoor zorgt dat ze uren langer slapen. In werkelijkheid is het effect meestal beperkt. Onderzoek naar benzodiazepinen en zogenoemde Z-middelen laat zien dat deze middelen vooral de inslaaptijd verkorten en de totale slaapduur beperkt verlengen. Daarnaast ervaren veel gebruikers dat zij minder bewust wakker liggen, waardoor het lijkt alsof zij beter hebben geslapen.

Slaapmedicatie verandert bovendien de natuurlijke slaaparchitectuur. Middelen zoals oxazepam, temazepam, zolpidem en zopiclon beïnvloeden de verhouding tussen verschillende slaapfasen. Zo kan de hoeveelheid diepe slaap en REM-slaap afnemen, terwijl juist deze slaapfasen belangrijk zijn voor lichamelijk en mentaal herstel.

Een slaappil zorgt dus vooral voor sedatie: iemand wordt slaperiger en ervaart minder onrust tijdens de nacht, maar dat betekent niet automatisch dat de slaapkwaliteit verbetert.

Waarom zijn slaapmiddelen zo verslavend?

Vrijwel alle veelgebruikte slaapmiddelen versterken de werking van de neurotransmitter GABA, een stofje in de hersenen dat zorgt voor remming en ontspanning. Hierdoor worden hersencellen minder actief en ontstaan gevoelens van rust en slaperigheid.

Het nadeel is dat de hersenen zich hier snel aan aanpassen. Daardoor kunnen twee processen ontstaan: tolerantie en afhankelijkheid. Bij tolerantie werkt dezelfde dosis na verloop van tijd minder goed. Bij afhankelijkheid raakt het lichaam gewend aan de aanwezigheid van het middel en kunnen bij stoppen ontwenningsverschijnselen ontstaan, zoals tijdelijk slechter slapen, onrust, angst en in ernstige gevallen trillen of epileptische aanvallen.

Juist doordat de slapeloosheid na het stoppen tijdelijk erger kan worden, krijgen veel mensen het gevoel dat zij de medicatie nodig hebben. In werkelijkheid is deze verslechtering vaak een gevolg van de onttrekkingsreactie van het lichaam.

De risico’s nemen toe met de leeftijd

Langdurig gebruik van slaapmedicatie brengt risico’s met zich mee, die vooral op latere leeftijd groter worden. Bij ouderen wegen de nadelen vaak zwaarder, omdat slaapmiddelen de kans kunnen verhogen op vallen, botbreuken, geheugenproblemen, concentratiestoornissen, verkeersongelukken en sufheid overdag.

Wat werkt dan wel?

De behandeling waarvan de werking het beste is aangetoond bij chronische slapeloosheid is cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid (CGT-i). Deze behandeling richt zich niet alleen op het slaapgedrag, maar ook op de gedachten en overtuigingen die slapeloosheid in stand kunnen houden.

CGT-i helpt mensen onder meer om:

• het slaapritme te herstellen;

• de tijd in bed beter af te stemmen op de daadwerkelijke slaapbehoefte;

• het piekeren over slaap te verminderen;

• de koppeling tussen bed en wakker liggen te doorbreken;

• het vertrouwen in het eigen slaapvermogen terug te krijgen.

Hoewel CGT-i meer tijd en inzet vraagt dan het voorschrijven van een recept, biedt het een veel grotere kans op duurzaam herstel. De behandeling pakt niet alleen de symptomen aan, maar richt zich op de mechanismen waardoor slapeloosheid blijft bestaan.

De boodschap van de nieuwe NHG-Standaard

De herziene NHG-Standaard sluit aan bij wat slaaponderzoek al jaren laat zien: aanhoudende slapeloosheid vraagt meestal niet om een pil, maar om een behandeling die de oorzaak aanpakt.

Een slaapmiddel kan in uitzonderlijke situaties tijdelijk nuttig zijn, maar voor de grote groep mensen met langdurige slapeloosheid biedt een gedragsmatige aanpak veel meer perspectief. Uiteindelijk gaat het niet om iemand tijdelijk uit te schakelen, maar om het herstellen van vertrouwen in het natuurlijke vermogen om te slapen.