Ze slaapt vier uur per nacht op een pilletje. Ze is 95

Onze slaap verandert naarmate we ouder worden. We slapen minder diep en gefragmenteerder maar we blijven slapen

Vorige week sprak ik een vrouw die het hart op de tong had liggen. Een rasechte Amsterdammer. Ze woonde haar hele leven in de hoofdstad, had de oorlog meegemaakt, en sliep — naar eigen zeggen — vier uur per nacht. En dat alleen met een pilletje.

'Dat komt omdat ik oud ben,' zei ze, met de stelligheid van iemand die al lang geleden heeft besloten dat discussie zinloos is. 'Het slapen gaat dan niet meer.'

Ik knikte. Maar het klopte niet helemaal.

Ouder worden verandert je slaap

Slaap verandert je hele leven lang. Waar een baby urenlang in diepe rust wegzakt, wordt die slaap met het verstrijken van de jaren lichter en fragmentarischer. Je biologische behoefte aan slaap  blijft op hogere leeftijd overigens gewoon zeven à acht uur. Wat verandert, is de diepte. Een twintigjarige haalt misschien honderd minuten diepe slaap per nacht; bij iemand van zeventig is dat teruggelopen naar dertig à veertig minuten. De 'master clock' in de hersenen — de nucleus suprachiasmaticus — kan krimpen naarmate je ouder wordt, en de synchronisatie met daglicht verloopt minder efficiënt. Melatonine en andere hormonen doen hun werk minder soepel.

Die vrouw met vier uur slaap op een pilletje, haar kaarsrechte rug en haar Amsterdamse humor is misschien wel het meest geruststellende bewijs dat er bestaat. Niet omdat structureel te weinig slapen onschadelijk is, maar omdat het menselijk lichaam zichzelf ook na 95 jaar nog weet te redden.

Media maken slapelozen bang

Toch krijgen chronisch slapelozen het zwaar te verduren in de media (en ook ik maak me er weleens schuldig aan in mijn blogs). Die vertellen je dat te weinig slaap je hersenen beschadigt, dat je immuunsysteem instort en je hart het begeeft. Dat de kans op een depressie toeneemt. Het is geen totale onzin, maar er knaagt iets aan de stelligheid waarmee die bevindingen worden gepresenteerd. De relativering ontbreekt: dat bijna al dat onderzoek is gedaan op mensen die normaal goed sliepen en vervolgens in hun slaap werden gestoord. Net als de noot dat correlatie iets anders is dan causaliteit.

Een gebruikelijk model om de effecten van slapeloosheid in kaart te brengen is simpel: slaap ontnemen aan mensen die goed slapen. Gezonde volwassenen worden een aantal nachten achtereen beperkt tot vier of zes uur, waarna hun cognitieve functies worden gemeten. Maar je meet dan niet de effecten van chronische slapeloosheid. Je meet slaaptekort. En dat is iets fundamenteel anders.

Oorsprong van slaaptekort doe ertoe

Eén onderzoek vergeleek mensen die vrijwillig werden gekort op hun slaap met mensen die lijden aan chronische slapeloosheid. De vrijwillig van hun slaap beroofde groep maakte aanzienlijk riskantere beslissingen vergeleken met de groep met chronische slapeloosheid . De oorsprong van het slaaptekort blijkt er dus toe te doen.

Ik herken dat ook uit eigen ervaring. De eerste keer dat ik een nacht niet had geslapen en ik in de auto stapte, voelde ik me een gevaar op de weg. Mijn ogen brandden, mijn reactietijd leek op die van een schildpad en ik slingerde. Na de twintigste nacht zonder slaap reed ik gewoon in een rechte lijn naar mijn werk. Niet omdat ik me er goed bij voelde, maar omdat mijn lichaam en geest zich hadden aangepast.

Wetenschappelijk gezien lijkt het brein bij aanhoudende slaapbeperking inderdaad een tandje terug te schakelen, maar het past zich aan.

Geen pleidooi voor slecht slapen

Ik houd geen pleidooi voor slecht slapen. Slaap is het meest onderschatte herstelgereedschap dat we hebben, en er is veel mogelijk als je er bewust mee omgaat — ook op hoge leeftijd. Kleine aanpassingen in dag- en nachtritme, daglicht, voeding, koffie, alcohol, beweging en tijdige ontspanning kunnen meer doen dan je verwacht.

Maar voor wie al jaren worstelt, voor wie het pilletje geen keuze meer is: voor de Amsterdamse met haar kaarsrechte rug: slaap is niet het enige waarop een leven wordt beoordeeld. Ze heeft een oorlog meegemaakt. Ze heeft kinderen gebaard en voor kleinkinderen gezorgd. Ze is iedere ochtend opgestaan. En ze is haar humor nooit verloren. Dat telt ook.