Doodmoe en toch wakker, dit is wat er mis gaat

Het gaspedaal is je slaapdruk, het rempedaal is alles wat slaap tegenhoudt, zoals piekeren of een ontregelde biologische klok.

Het boek Set It & Forget It van Daniel Erichsen zet een prikkelende, maar ook wat simplistische visie neer op slapeloosheid. Volgens hem is het vooral de angst om niet te slapen die ons wakker houdt. En hij is niet de enige die dat stelt; ook veel andere slaapexperts benadrukken de rol van mentale spanning.

De kern van Erichsens boodschap: hoe meer je je best doet om te slapen, hoe minder het lukt. Zijn advies is dan ook opvallend: stop met proberen, en slaap volgt vanzelf. Daarmee zet hij zich af tegen klassieke adviezen zoals slaaphygiëne, vaste bedtijden en schermgebruik beperken.

Toch is hij geen charlatan. Als slaaparts en oprichter van The Sleep School heeft hij veel mensen geholpen. En eerlijk is eerlijk: voor mensen die vastlopen in slaapregels en controle kan zijn benadering enorm bevrijdend zijn.

Maar er zit ook een keerzijde aan.

Soms is stoppen met proberen niet genoeg

In mijn werk als slaapcoach zie ik dat ‘stoppen met proberen’ niet voor iedereen werkt. Soms leidt het juist tot passiviteit of verwarring. Bovendien is slapeloosheid zelden eendimensionaal. Niet iedereen ligt wakker van angst alleen. Biologie, gedrag, ritme en conditionering spelen vaak net zo goed een rol. Denk aan een ontregelde interne klok, een lichaam dat niet goed meer weet wanneer het moet slapen of een brein dat het bed associeert met wakker liggen.

Het gaspedaal en rempedaal

Waar ik wél enthousiast over ben, is de metafoor die Erichsen gebruikt: die van het gaspedaal en rempedaal.

• Het rempedaal staat voor alles wat slaap mogelijk maakt: vermoeidheid, ontspanning en loslaten.

• Het gaspedaal staat voor alles wat je wakker houdt: stress, piekeren, alertheid en controle.

  
  

Slaap ontstaat niet doordat je harder op de rem trapt, maar doordat je het gaspedaal loslaat.

Erichsen beschrijft vier combinaties, die veel duidelijk maken:

1. Gas laag + rem hoog → goede slaap

Je bent ontspannen en moe. Resultaat: je valt makkelijk in slaap en slaapt door.

2. Gas hoog + rem hoog → slapeloosheid

Je bent moe, maar ook gespannen of alert. Resultaat: doodmoe, maar wakker. Dit is de klassieke slapeloosheid.

3. Gas laag + rem laag → rustig wakker

Je bent ontspannen, maar niet slaperig. Resultaat: je ligt rustig wakker. Geen probleem, gewoon weinig slaapdruk.

4. Gas hoog + rem laag → klaarwakker

Je bent niet moe én staat 'aan'. Resultaat: slapen lukt logisch gezien niet.

Volgens Erichsen zitten de meeste mensen met slapeloosheid in situatie 2: moe, maar overactief.

Mijn kijk als slaapcoach

Ook ik richt me in de meeste gevallen op het gaspedaal bij mensen met slapeloosheid. Maar waar Erichsen met name kijkt naar angst en controle, zie ik dat het gaspedaal ook wordt ingedrukt door:

• Biologische factoren (zoals stresshormonen)

• Gedrag (zoals doorwerken tot laat in de avond)

• Ritme (verstoring van je biologische klok)

• Conditionering (je bed/slaapkamer koppelen aan wakker liggen)

  
  

Met andere woorden: het gaspedaal heeft meerdere oorzaken. En dat betekent ook dat de oplossing breder moet zijn dan alleen ‘stoppen met proberen’.

Krachtige metafoor

De metafoor van het gaspedaal en rempedaal is krachtig, omdat hij inzicht geeft. Hij laat zien dat slapeloosheid geen gebrek aan slaapvermogen is, maar een verstoring van balans. Het is iets wat ontstaat wanneer je systeem de juiste signalen krijgt en er niets meer in de weg zit.