Altijd aanstaan, hoe hyperarousal je slaap saboteert

Mensen met slapeloosheid hebben een specifiek profiel van spanning, waarbij vooral slaapgerelateerde en angstige vormen zwaar wegen

Moe, maar niet slaperig. Uitgeput, maar klaarwakker zodra je in bed ligt. Je kent het gevoel waarschijnlijk: de dag is lang en intensief geweest, je wil niets liever dan slapen en dan begint je hoofd te malen.

Dat is geen toeval, en het is geen aanstellerij. Het heeft een naam: hyperarousal, een toestand van aanhoudend verhoogde spanning. Je zenuwstelsel staat continu op scherp, ook als er geen aanleiding voor is. 's Nachts uit zich dat in een hogere hersenactiviteit, een snellere hartslag en meer piekeregedachten. Overdag in prikkelbaarheid, innerlijke onrust en moeite om echt te ontspannen.

Bij mensen met slapeloosheid is dit een goed onderzocht mechanisme. Hun lichaam weet niet goed hoe het moet schakelen naar de ruststand.

Zeven vormen van spanning

Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut, de Universiteit van Amsterdam en Amsterdam UMC brachten dit recent gedetailleerder in kaart. Via slaapregister.nl - een groot, lopend slaaponderzoek waarbij mensen thuis vragenlijsten invullen - verzamelden ze data van bijna vijfhonderd deelnemers. Wat bleek: spanning heeft zeven verschillende vormen, en bijna elke vorm duikt op bij meerdere stoornissen tegelijk.

Slapeloosheid, angst, depressie, paniekaanvallen, PTSD en ADHD delen deels dezelfde onderliggende spanning, alleen verschilt die in de samenstelling. Het zijn uitingen van hetzelfde verhoogde basisniveau.

Slapeloosheid heeft specifiek spanningsprofiel

Uit het onderzoek blijkt dat mensen met slapeloosheid een specifiek profiel van spanning hebben, waarbij vooral slaapgerelateerde en angstige vormen zwaar wegen. Dat verklaart waarom slapeloosheid hardnekkig kan zijn: de spanning zit niet alleen in het niet-kunnen-slapen, maar ook in de angst daarvoor, de waakzaamheid rond slaap, en de lichamelijke activatie die dat met zich meebrengt.

Als slaapcoach bevestigt het iets wat ik in de praktijk vaak zie: wie slecht slaapt, kampt zelden alleen met een slaapprobleem. De spanning die iemand 's nachts wakker houdt, is overdag ook aanwezig. Alleen makkelijker te negeren als je druk bezig bent.

Waarom spanning slaap blokkeert

Slaap is overgave. Je lichaam en geest moeten loslaten. Ik zeg weleens: slaap is als een kat: als je er geen aandacht aan geeft, komt ze vanzelf naar je toe.

Loslaten is precies wat een gespannen zenuwstelsel lastig vindt. Het bed wordt een plek waar je wakker ligt en maalt, in plaats van een plek van rust. Hoe vaker dat patroon zich herhaalt, hoe sterker die koppeling wordt voor je brein. Bed = alert blijven. Daarbij komt dat het zichzelf versterkt. Slecht slapen verhoogt de spanning de volgende dag, die de volgende nacht weer moeilijker maakt. Een vicieuze cirkel waar je niet zomaar uitstapt door te mediteren, hardlopen of een kopje kamillethee te drinken.

Gedachten die de spanning ophogen

Mensen met slapeloosheid hebben vaak wederkerende gedachten, die spanning verder aanwakkeren. Toen ik zelf slapeloos was, dacht ik vaak: “als het zo blijft dan verlies ik mijn plezier in het leven.” Mijn soort gedachten gingen over de toekomst, maar er zijn vaak ook

gedachten over de nacht zelf ("ik heb nog maar x uur"), de volgende dag ("ik functioneer morgen niet") of controle ("waarom lukt mij dit niet?")

Die gedachten kun je niet voortdurend onderdrukken; ze blijven terugkeren. Maar je kunt wel leren er anders op te reageren. Dat is geen quick fix, eerder een duurzame les voor je zenuwstelsel, dat opnieuw leert te ontspannen.

Herken je dit bij jezelf?

Dan is het de moeite waard om te kijken naar welke vormen van spanning bij jou het zwaarst wegen. Niet iedere slechte nacht heeft dezelfde oorzaak, en niet elke aanpak past bij elke persoon. Bij Droomtroost begin ik daarom altijd met een grondige analyse van jou als slaper, zodat je beter begrijpt wat jouw spanning aanwakkert.